دکتر احسان کرباسی

متخصص رادیوانکولوژی

 

پرتو درمانی یک روش درمان سرطان است که طی آن با استفاده از اشعه ی ایکس (یا ذرات باردار) با انرژی بالا، سلولهای سرطانی از بین برده میشوند.

بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان، علاوه بر درمان های دیگری مانند جراحی و شیمی درمانی، به پرتو درمانی نیز نیاز دارند.

ماهیت پرتو درمانی خارجی مشابه دریافت اشعه ایکس است ولی با انرژی بسیار بیشتر، که عمدتا روی سلولهای سرطانی متمرکز میشود، درد ندارد وهر جلسه درمان تقریبا چند دقیقه بطول می انجامد.

جراحی سرطان پستان به چه روش هایی انجام میشود؟

بهتر است قبل از بحث پرتودرمانی، اختصارا به توضیح انواع روشهای جراحی سرطان پستان بپردازیم. جراحی سرطان پستان به دو روش انجام میشود:

  1. جراحی به روش حفظ پستان (یعنی فقط ناحیه تومورال از بافت پستان توسط جراحی برداشته میشود)، که به این روش Breast Conservative Surgery یا اختصارا BCS گفته میشود.
  2. جراحی به روش ماستکتومی ( یعنی کل بافت پستان توسط جراحی برداشته میشود)، که علت اصلی انتخاب این نوع روش جراحی، بزرگ بودن نسبت اندازه تومور به اندازه کل پستان میباشد.

 

در چه شرایطی، پرتو درمانی برای درمان سرطان پستان لازم میشود؟

  1. بدنبال جراحی به روش حفظ پستان (یعنی روش (BCS، در اغلب بیماران، رادیوتراپی نیز باید انجام شود.
  2. بدنبال جراحی به روش برداشتن کل بافت پستان (یعنی روش ماستکتومی)، تنها اگر سایز تومور بزرگ باشد یا سایر عوامل خطر وجود داشته باشد، پرتودرمانی انجام میشود.
  3. اگر تعدادی از غدد لنفاوی زیر بغل درگیر باشند (صرف نظر از روش جراحی)، رادیوتراپی لازم خواهد بود.
  4. اگر سرطان پستان در نواحی دیگر بدن، مانند استخوان ها یا مغز پخش شده باشد که اصطلاحا به آن متاستاز گفته میشود، پرتو درمانی اغلب کمک کننده است.

رادیوتراپی در سه مورد اول سبب کاهش خطر عود سرطان و افزایش طول عمر بیماران، و در مورد آخر سبب تسکین بیمار و بهبود کیفیت زندگی وی خواهد شد.

 

پرتودرمانی سرطان پستان به چه روش هایی انجام میشود؟

  1. روش پرتو درمانی خارجی (External Beam Radiation Therapy) که در این نوع روش، یک دستگاه تولید اشعه ایکس با چرخش اطراف بدن بیمار، اشعه را دقیقا به نواحی درگیر یعنی پستان و غدد لنفاوی اطراف (در صورت لزوم) میتاباند.
  2. براکی تراپی (پرتو درمانی داخل بدن) که در این روش، چشمه های رادیو اکتیو به شکل دانه یا سوزن برای مدت زمان کوتاهی داخل بافت پستان قرار داده میشود، که البته این روش برای درمان سرطان پستان، کمتر مورد استفاده قرار میگیرد.

 

کدام نواحی باید تحت تابش اشعه قرار بگیرند؟

  1. اگر بیمار تحت جراحی با روش برداشتن کل بافت پستان (یعنی روش ماستکتومی) قرار گرفته باشد و غدد لنفاوی درگیر نباشند، ناحیه ی پرتو درمانی عمدتا شامل دیواره ی قفسه ی سینه و خط برش جراحی میباشد.
  2. اگر بیمار تحت جراحی با روش برداشتن کل بافت پستان (یعنی روش ماستکتومی) قرار گرفته باشد و غدد لنفاوی درگیر نباشند، پرتو درمانی فقط روی بافت پستان باقیمانده انجام میشود که به آن Whole Breast Irradiation میگویند، و بعد از اینکه کل پستان درمان شد، چند جلسه اضافی به ناحیه ی کوچکتری که تومور اولیه قبلا در آنجا قرار گرفته بود (و البته در حین جراحی برداشته شده) اشعه تابانده میشود که اصطلاحا به آن درمانBoost میگویند.
  3. چنانچه غدد لنفاوی زیر بغل درگیر بوده باشد، این نواحی همراه با غدد لنفاوی نواحی بالاتر و پایینتراستخوان ترقوه تا قاعده گردن، (همزمان با درمان پستان یا دیواره قفسه ی سینه) تحت پرتو درمانی قرار میگیرند.

 

چه زمانی پرتو درمانی را شروع کنیم؟

چنانچه قرار باشد پرتو درمانی بعد از جراحی آغاز شود، میبایست صبر کرد تا ناحیه ی مورد جراحی التیام یابد؛ که ممکن است یکماه یا بیشتر به طول انجامد.

ولی اگر قرار باشد پرتو درمانی بعد از شیمی درمانی انجام شود، میبایست تا پایان دوره شیمی درمانی صبر کرده و معمولا دو تا چهار هفته بعد از اتمام شیمی درمانی، رادیوتراپی آغاز خواهد شد.

 

آماده سازی پیش از پرتو درمانی به چه ترتیب است؟

پیش از شروع پرتودرمانی، بیمار توسط کارشناس پرتو درمانی، با وسایل مخصوصی، تحت سی تی اسکن قرار گرفته و در نواحی مشخصی که علامت زده میشود، تتو یا خالکوبی انجام میگردد. اینکار موجب میشود تا تیم درمانی بتواند قبل از شروع درمان، طراحی درمان مناسبی انجام دهد به نحوی که نهایت دقت و تمرکز، بر روی نواحی تحت درمان و تعیین دوز مناسب اشعه، صورت پذیرد.

 

انواع پروتوکل های پرتو درمانی سرطان پستان و تعداد جلسات درمان به چه صورت است؟

تعداد جلسات درمان استاندارد برای درمان پستان، بین ۲۵ تا ۳۳ جلسه است که ۵ روز در هفته و طی مدت ۶ الی ٧ هفته انجام میشود.

روش دیگر، پرتو درمانی با تعداد جلسات کمترHypo-fractionation  است که اغلب، در مورد بیمارانی استفاده میشود که قرار است تنها بافت پستان (بدون غدد لنفاوی) تحت درمان قرار گیرد. در این روش میزان درمان در هر روز افزایش یافته و درمان طی مدت ٣ الی ۴ هفته پایان میابد. میزان نتایج این روش درمان، با روش استاندارد برابر است ولی مزیت آن، کاهش عوارض حاد احتمالی از جمله عوارض پوستی ناشی از پرتودرمانی و کاهش مراجعات بیمار میباشد.

در روش دیگری به نام رادیوتراپی حین عمل جراحی IORT = Intra-Operative Radiation Therapy)) یک دز بالای اشعه، حین عمل جراحی (بعد از برداشتن تومور) به ناحیه ی بستر تومور داده میشود، اما این روش تنها در شرایط خاصی باید انجام شود و چنانچه این شرایط مهیا نباشند ممکن است خطرعود توموردرپستان مبتلا افزایش یابد.

 

در روش پرتودرمانی با شدت تعدیل یافته  (IMRT = Intensity Modulated Radiation Therapy)به کمک کامپیوتر میتوان شدت درمان در فیلدهای درمانی خاصی را به نحوی تغییر داد تا تمرکز روی ناحیه درمان افزایش یابد و در عین حال میزان آسیب به بافتهای سالم نیز کاهش یابد، ولی این روش درمانی، برای درمان سرطان پستان بهتر است با کنترل حرکات تنفسی باشد که تاکنون در کشور ما امکانات آن کمتر فراهم شده و لذا انجام آن چندان توصیه نمیشود.

 

پرتو درمانی دیواره ی قفسه سینه: اگر بیمار تحت جراحی ماستکتومی (برداشتن کل بافت پستان) قرار گرفته باشد و غدد لنفاوی وی درگیر نباشند، پرتو درمانی صرفا متمرکز بر ناحیه ی دیواره قفسه ی سینه(Chest wall)  و محل برش جراحی انجام میشود.

 

پرتو درمانی غدد لنفاوی: چنانچه غدد لنفاوی زیر بغل درگیر باشد، صرف نظر از نوع عمل جراحی، این نواحی نیز میباید تحت پرتو درمانی قرار بگیرند. پرتودرمانی این نواحی شامل ناحیه زیر بغل و نواحی بالا و پایین استخوان ترقوه و در بعضی بیماران، غدد لنفاوی کنار استخوان جناغ سینه (همزمان با درمان پستان یا دیواره ی قفسه ی سینه) انجام میشود.

 

روش درمان کوتاه مدت برای تنها بخشی از بافت پستان: Accelerated Partial Breast Irradiation) APBI)

در بیماران خاص، بعضا از روش APBI جهت تجویز دز زیادتر در زمان کوتاهتر، و فقط به ناحیه ای خاصی از بافت پستان (به جای کل پستان) استفاده میشود. از آنجا که مطالعات بیشتری در جهت بکارگیری این روش های نوین و مقایسه آن  با روش های استاندارد نیاز است، همه پزشکان از این روش استفاده نمیکنند.

 

عوارض احتمالی پرتو درمانی چیست؟

  1. تورم بافت پستان
  2. تغییرات پوستی در ناحیه ی تحت درمان که مشابه آفتاب سوختگی خفیف است و شامل قرمز شدن، پوسته پوسته شدن و تیره شدن پوست میشود. لذا بهتر است در طول پرتو درمانی، بیمار در معرض نور مستقیم آفتاب قرار نگیرد تا عوارض پوستی تشدید نشود.عوارض پوستی معمولا طی چند ماه بهبود می یابند که این مدت ممکن است بین ۶ تا١٢ ماه متغیر باشد.
  3. خستگی؛ که معمولا چندان شدید نیست.
  4. همچنین پرتو درمانی خارجی میتواند عوارضی همچون لنفادم را در پی داشته باشد که عبارتست از ایجاد ورم و درد در ناحیه ی بازو که توسط روشهای خاصی میتوان از آن پیشگیری کرد.
  5. عوارض قلبی و ریوی: چنانچه پرتو درمانی با دستگاه های پیشرفته انجام شود، و پزشک متخصص رادیوتراپی و آنکولوژی بتواند طراحی درمان صحیحی انجام دهد، میتوان از بروز این عوارض جلوگیری کرد.

 

بطور خلاصه چنانچه پزشک شما نهایت دقت را در نظر بگیرد و درمان شما بکمک دستگاههای پیشرفته رادیوتراپی انجام شود، رادیوتراپی سرطان پستان براحتی و بدون عارضه جدی انجام خواهد شد.

 

 

                      تهیه و تنظیم: دکتر احسان کرباسی – متخصص رادیو تراپی انکولوژی

۰۹۲۱-۲۵۴۲۰۸۲

cancer